Günlük hayatımızın neredeyse her alanında kullanır olduğumuz kriptoloji nedir sorusunun yanıtını doğru bilmek büyük önem taşıyor. Çünkü kriptoloji, geçmiş yıllardan bu yana toplumların güvenliğini sağlayan en önemli bilimlerden biri olarak öne çıkıyor.

Aslında tarihi çok eski yıllara dayanan kriptolojinin, son yıllarda gelişen teknolojiler ile birlikte popüler hale geldiğini söylemek mümkün. Bununla birlikte hayatın hemen her alanında varlığına şahit olduğumuz bu önemli kavramın ne ifade ettiği ne yazık ki hala tam olarak anlaşılabilmiş değil.

Peki siz kriptoloji nedir sorusunun yanıtını doğru bildiğinizi düşünüyor musunuz? Günümüz teknolojilerine sahip olmayan toplumlarda kriptoloji biliminden nasıl faydalanılmıştır? Kriptolojinin geleceğe hangi alanlarda yön vereceği düşünülmektedir?

Tüm bu soruların yanıtını sanat, teknoloji, bilim ve tasarımın bir araya geldiği Circle Love platformu olarak içeriğimizde sizler için bir araya getiriyoruz.

Kriptoloji Nedir?

kriptoloji nedir denildiğinde akla ilk gelenlerden biri olan blockchain şifreleme vektörü

En açık ifade ile kriptoloji nedir sorusu, şifre bilimi olarak yanıtlanabilir. Biraz daha ayrıntılı ele alacak olursak kriptoloji terimi, “yazı” ve “gizli” anlamlarını taşıyan, Yunanca “kryptós” ve “lógos” kelimelerinin birleşiminden doğmuştur.

Kriptoloji, bir kişiye ya da bir yere iletilmeden önce oluşabilecek güvenlik risklerini engellemek üzere saklı tutulmak istenilen yazı, mesaj ya da iletilerin bir sisteme uygun olarak şifrelenmesini içermektedir. Kriptoloji bilimi sayesinde ilgili mesaj karşı tarafa güvenilir bir biçimde aktarılır. Sonrasında yine aynı güvenlik ağı ile mesaj alıcı tarafından şeffaf bir şekilde görüntülenebilir hale gelir.

Sözünü ettiğimiz mesajları başkaları tarafından anlaşılmaz kılan şeyin arkasında ise yapay zeka ve derin öğrenme gibi teknolojiler yer almaktadır. Öte yandan bu işlem geçmiş dönemlerde olduğu gibi insanlar tarafından da yapılabilir.

Kriptoloji bilimi, kendi içerisinde kriptografi ve kriptoanaliz olarak iki farklı dala ayrılmaktadır. Kriptografi, iletileri şifrelerken kriptoanaliz ise şifrelenmiş ileti ve mesajların analizini gerçekleştirerek bunları çözmektedir.

Bugün gündelik yaşamda dahi önemli bir role sahip olan kriptoloji, matematik bilimi ve sayılar ile yakından ilişkisi olan bir bilim dalıdır. Kriptolojinin tarihine baktığımızda ise çok uzun yıllara dayanan bir geçmişe sahip olduğunu görürüz.

Eğer kriptoloji bilim dalının bugüne ulaşma yolculuğunda hangi süreçlerden geçtiği ile de ilgileniyorsanız yazımızı okumaya devam ederek bu konuda merak ettiklerinize ulaşabilirsiniz.

Kriptolojinin Tarihi

Türkçesi şifre yazımı olarak ifade edilen kriptografi, insanoğlunun hayatına asırlar önce giriş yapmış olsa da kriptolojinin bir bilim dalı olarak kabul edilmesi aslında oldukça yeni sayılmaktadır.

Her ne kadar geçmiş dönemlerde bu bir bilim alanı olarak kabul görmüş olmasa da kriptoloji nedir sorusunun daha ayrıntılı anlaşılması ve merak edenlerin zihninde dolaşan soruları yanıtlayabilmek adına kriptoloji tarihine kısaca göz atalım. İşte geçmişten bugüne dek tarihte kullanılan şifreleme teknikleri!

1. Kriptografinin İlk Kullanımı: Mısırlı Katip

kriptolojinin ilk örneklerinden eski mısıra ait hiyeroglif yazıt

Tarihte kriptografinin kullanımını ilk kez Mısırlı bir katibin başlattığı düşünülmektedir. Buna dair gösterilen kanıt ise sözünü ettiğimiz Mısırlı katip tarafından, o dönemde yaşamış olan asillerden II. Khnumhotep için hazırlanan şifrelenmiş yazıtlardır.

Verilen bu örneğin, yazıtta yer alan bilgilerin başkaları tarafından gizlenmesi için yapılmış bir eylem olduğuna dair kesin bir yargıda bulunmak elbette ki imkansız. Fakat tarihte bilinen ilk hiyeroglif sembollerin bu yazıtlarda yer alması kriptolojinin geleceğine ışık tutmuştur.

İlerleyen yıllarda medeniyetlerin gelişmesi ile birlikte, insanların örgütlenmesi yeni fikirleri ve düşünce yapılarını ortaya çıkarmıştır. Medeniyetler arasında ve hatta aynı medeniyetlerde yaşanan savaşlar, güç gösterileri ve çeşitli siyasal değişimler bazı fikir ayrılıklarına sebep olmuştur. Bu sayede gizlilik toplumlar için en önemli öğelerden biri haline gelmiş ve kriptolojinin ilerlemesine büyük katkı sağlamıştır.

2. Kriptografinin Askeri Alanda Kullanımı

Spartalılar tarafından kullanılan skytale şifrelemesi

Kriptografinin askeri alanda kökeni Sparta’dır. Spartalılar önemli askeri olaylarda yerlerini değiştirmek amacıyla, “skytale” adlı tahta bir silindire sardıkları papirüs kağıdında bir şifreleme tekniği kullanmışlardır.

Bundan yaklaşık bir asır sonra Roma’da Julius Caesar’ın da cephede savaşan ordu mensuplarına şifreli mesajlar iletmek üzere kriptografiyi askeri alanda kullandığı bilinmektedir.

Sezar Geçiş Şifresi

Tarihte kendisinden sıkça söz ettiren bu şifreleme yöntemi, Sezar Geçiş Şifresi olarak adlandırılmıştır. Gönderilen metinde yer alan harfler aslında kendisinden 3 harf sonra gelen harfi ifade etmekte, alınan mesaj bu yöntemle okuduğunda orijinal hali anlaşılmaktadır.

Yani Türk alfabesine uyarlayacak olursak Sezar Geçiş Şifresi’nde A,B ve C harfleri atlanarak A, D harfini ; B, E harfini ; C ise F harfini ifade etmekteydi.

Sezar Geçiş Şifresi’nin kriptolojinin gelişimine önemli bir katkı sağladığı yadsınamaz bir gerçektir.

3. Gazneliler ve Kriptoloji

Kriptolojinin Gazneliler döneminde de kullanıldığı bilinmektedir. Bu dönemde kriptolojiden devlet ve hanedanlık ile ilgili konularda yararlanıldığı söylenebilir. Gazneliler döneminden günümüze ulaşan bazı belgelerde, devletin yüksek makamlarında görev yapmak üzere gönderilen kişilere, yalnızca onlara özel şifrelenmiş belgeler verildiği bilinmektedir.

4. Arap Yarımadasında Kriptoloji

kütüphanede bulunan deri kaplı kitaplar

Kriptolojinin günümüzde bir bilim olarak kabul görmesinin en önemli adımlarından bir tanesinin Araplar tarafından atıldığını söylemek mümkün. İlk olarak Abu Abd al-Rahman tarafından Bizans imparatorunun yazmış olduğu Yunanca ve şifreli bir mektubu nasıl çözdüğüne dair bilgiler verdiği bir kitap yazılmıştır. Şu anda kayıp olan bu eser, tarihte kriptoloji üzerine yapılan ilk araştırma olarak kabul edilmektedir.

Kriptoloji ile yakından ilgilenen Arap dünyasında bu konu ile ilgili yapılan çalışmalar yalnızca bununla da sınırlı değildir. Yaşamını Bağdat’ta sürdüren ilk islam filozofu El Kindi, uzak geçmişte Julius Caesar tarafından uygulanan şifreleme yöntemini geliştirerek frekans analizini ortaya çıkarmıştır.

Arap dünyasında kriptolojinin bilim haline gelmesi ile ilgili yapılan bir diğer önemli çalışma ise yaşadığı dönemin önde gelen kadılarından biri olan Abdullah Kalkaşendi tarafından yazılan Subhu’l Aşa isimli ansiklopedidir. Bu ansiklopedinin bazı bölümlerinde kriptografiye yer verilmiş ve dilin bu alan için ne kadar önemli olduğu birtakım örnekler ile anlatılmıştır.

5. Kriptolojinin Batı Dünyasında Gelişimi

kriptogtoloji bilimi ile yapılan bir şifreleme tekniği

Arap dünyasında kriptoloji ile ilgili yapılan araştırmalar erken başladıysa da batı dünyasının  bu konuda oldukça geride kaldığını söylemek yanlış olmaz. Fakat yapılan her çalışmanın üzerine bir yenisinin eklenmesi, ilerleyen yıllarda batı ülkelerini çok daha ileriye taşımıştır.

Kriptolojinin batı ülkelerinde kullanılmaya başlaması Ortaçağ dönemlerine denk gelmektedir. Bu coğrafyada kriptoloji ile ilgili yapılan çalışmaları ve geliştirilen önemli teknikleri şu şekilde sıralamak mümkün:

  • Öncelikli olarak 1300’lü yıllarda Papa ve kardinaller arasındaki iletişimi gizlilik çerçevesinde sağlamak amacıyla kullanılan kriptografi, sonraki dönemlerde geliştirilen bazı teknikler ile bu bölgede yaygın hale gelmiştir.
  • 1500’lü yıllarda Fransız diplomat Blaise de Vigenere tarafından şifreleme hakkında yazılan kitap, Batı dünyasında kriptolojiye dair en önemli çalışmalardan bir tanesidir. Tarihte ilk kez bu kitapta günümüzde de kullanılan otomatik anahtarlama tekniğinden söz edilmiştir.
  • Bundan bir asır sonra İngiliz filozof Francis Bacon tarafından şifrelemeye dair en önemli araştırmalardan biri yapılarak 5-bit ikili kodlama ile karakter tipi değişikliği sağlanan stenograf ortaya konulmuştur.
  • 2. Dünya Savaşı yıllarında Almanlar daha önce Arthur Scherbius tarafından geliştirilen Enigma adlı makine ile askeri haberleşmelerde gereken şifrelemeleri yaptılar. Fakat ne var ki makinenin yaptığı şifreleme, İngiliz matematikçi Alan Turing ve beraber çalıştığı ekibi tarafından çözülerek Almanların çabasını boşa çıkarmıştır.

6. Amerika’da Kriptoloji

kripto için kullanılan bir makine

I. Dünya Savaşı’nda ABD donanmasına başarı sağlayan en önemli konulardan birinin ardında da kriptoloji bilimi bulunmaktadır.

  • 1500’lü yıllarda Fransız diplomat Blaise de Vigenere tarafından şifreleme hakkında yazılan kitap, Batı dünyasında kriptolojiye dair en önemli çalışmalardan bir tanesidir. Tarihte ilk kez bu kitapta günümüzde de kullanılan otomatik anahtarlama tekniğinden söz edilmiştir.
  • 1800’lü yıllarda Thomes Jefferson tarafından geliştirilen Strip Cipher makinesini temel alarak tasarlanan ve M-138-A adlı araç 2. Dünya Savaşı’nda kullanılmıştır.
  • Bundan bir asır sonra İngiliz filozof Francis Bacon tarafından şifrelemeye dair en önemli araştırmalardan biri yapılarak 5-bit ikili kodlama ile karakter tipi değişikliği sağlanan stenograf ortaya konulmuştur.
  • 2. Dünya Savaşı yıllarında Almanlar daha önce Arthur Scherbius tarafından geliştirilen Enigma adlı makine ile askeri haberleşmelerde gereken şifrelemeleri yaptılar. Fakat ne var ki makinenin yaptığı şifreleme, İngiliz matematikçi Alan Turing ve beraber çalıştığı ekibi tarafından çözülerek Almanların çabasını boşa çıkarmıştır.
  • 1952 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde resmi olarak Ulusal Güvenlik Teşkilatı kurulmuştur. Bu sayede kriptoloji ile ilgili yapılan çalışmalar da hız kazanmıştır.
  • 1970 yılına gelindiğinde ise Horst Feistel tarafından Lucifer algoritması geliştirilmiştir. Bu algoritma finans endüstrisi başta olmak üzere pek çok alanda kullanılan DES’e de katkı sağlamış ve oluşumuna zemin hazırlamıştır.
  • Çok geçmeden 1976 yılında da Whitfield Diffie ve Martin Hellman ikilisi tarafından açık anahtarlı kriptolojinin anlatımının yapıldığı New Direction in Crytgography adlı kitap yayınlanmıştır. Böylece açık anahtarlı şifreleme tekniği ile bilginin şifrelenmesi gereken sistemlerde önemli bir atılım sağlanmıştır.
  • Aradaki yıllarda yine önemli çalışmalar devam ederken 1990’dan 2000’li yıllara kadar ise sırasıyla “RSA”, “Epliktik Eğri Kriptografik Sistem”, “IDEA” ve “SHA-1” algoritmaları projelendirilip ortaya konulmuştur.

Kriptolojinin Geleceğimizdeki Yeri

birbirine kriptografi ile bağlanmış nft ağ modeli

Kriptoloji nedir sorusunu inceleyerek kriptoloji tarihini de ayrıntılı olarak ele aldıktan sonra bu önemli bilim dalının gelecekte nasıl bir konumda olacağına da değinmek faydalı olacaktır.

Geçmiş yıllardan bu yıla büyük bir gelişim gösteren kriptolojinin, teknolojik atılımlar ile birlikte önümüzdeki çağlarda yepyeni bir boyut kazanacağı aşikar.

Ortaya çıktığı ilk yıllarda askeri alanlardaki şifrelemeler için kullanılan kriptoloji, şu anda kimlik doğrulama amaçlı olarak; internet alışverişlerinde, para transferlerinde ya da web sitesi üyeliklerinde sıkça kullanılmaya devam ediyor...

En önemli rolünü 2. Dünya Savaşı döneminde üstlenen kriptolojinin, gelecekte de dünya ülkeleri tarafından askeri alanda başarı elde etmek üzere kullanılacağını tahmin etmek çok zor değil. Bu doğrultuda elektronik harp noktasında kriptolojinin önemli bir yeri bulunuyor.

Öte yandan karmaşık yapıya sahip kuantum bilgisayarlar da olası varlıkları ile kriptolojinin gelecekteki kullanım alanlarından biri olmaya hazır. Özellikle bu bilgisayarlar aracılığı ile yaşanma ihtimali olan siber güvenlik tehditleri, kriptolojiyi çok daha önemli bir bilim alanı haline getirebilir.

Dilerseniz, Türkiye’nin teknoloji odaklı ilk düşünce kuruluşu STM ThinkTech tarafından bu konuda hazırlanmış olan Matematiğin Zor Problemleri, Kriptoloji ve Kuantum Bilgisayarlara Etkisi başlıklı raporu inceleyebilirsiniz.

Son olarak pek çok konuda veri koruması sağlayan kriptolojinin; hukuk, biyometri, ekonomi gibi sektörler başta olmak üzere daha birçok alana katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Bu yazımızda sizler için kriptoloji nedir sorusunu ele aldık ve kriptolojinin hem geçmiş dönemlerdeki izlerini inceledik hem de gelecekteki yerine ışık tuttuk. Umuyoruz ki sizler için faydalı olabilmiş ve zihninizde kriptolojiye dair canlanan tüm sorulara yanıt verebilmişizdir.

Hakkında pek çok şeyin merak edildiği konulardan biri de 5G teknolojisi. Bu konuda bilmediklerinize bir yenisini eklemek isterseniz 5G Teknolojisi Nedir ve Hayatımıza Etkileri Neler Olabilir? başlıklı yazımızı mutlaka incelemenizi tavsiye ederiz.